Ko su (bili) Jugosloveni?

slovenac

October 14, 2021

Život u etnički i kulturno mešovitoj, a pritom dovoljno velikoj sredini, skopčan sa ideološkom klimom u kojoj je religija bila manje bitan folklorni element, a bratstvo i jedinstvo u borbi za pravednije društvo imperativ, bio je najplodnije tlo za jugoslovenstvo kao nacionalno opredeljenje. O tome svedoči i činjenica da su i mnoga naselja srednje veličine imala visok procenat Jugoslovena, a neka od njih i njihovu relativnu većinu (Herceg Novi, Bosanski Šamac, Meljine, Donji Stoliv itd. Videti tabelu 7). I ona su regionalno distribuirana po istom ključu o kome je već bilo reči.

Zapažanja na mikroplanu mogu dodatno pojasniti ovakvu distribuciju Jugoslovena. Već je bilo reči o tome da su različit jezik i kulturni obrasci, kao i nacionalna emancipacija umanjivale potencijal za jugoslovensko izjašnjavanje Slovenaca, Makedonaca i Albanaca. Život na etnički čistom prostoru u kome se razlike među ljudima ne mogu ni uočiti, pa otuda ni prevazići, rezultovao je slabim procentom Jugoslovena i u određenim oblastima republika koje su naseljavali pretežno oni koji govore srpskohrvatskim jezikom. Na svim prostorima na kojima je živeo isključivo jedan narod (srpski, hrvatski, muslimanski, crnogorski) – broj Jugoslovena po nacionalnosti bio je gotovo minimalan. Stereotip da su se Jugoslovenima najviše izjašnjavali Srbi je u najvećoj meri netačan. Dobar primer su upravo „najprozivaniji“ Srbi u Hrvatskoj. Dok su se u Slavoniji i Srbi i Hrvati, ali i drugi narodi često izjašnjavali kao Jugosloveni, to nije bio čest slučaj ni sa Srbima, ni sa Hrvatima u npr. Kordunu ili Lici, u etnički čistim sredinama. Istina, kao što je nesporno da se u sredinama u kojima je do tada živeo podjednak broj Srba i Hrvata, 1981. javlja deoba na tri podjednake grupe (Srbi, Hrvati i Jugosloveni), tako je primetno i da se u naseljima u kojima odnos nije bio pola-pola, već 75:25% u korist jednog od naroda (češće hrvatskog), broj Jugoslovena dramatično uvećao u odnosu na 1971, prevazilazeći brojnost manjeg naroda (češće srpskog). S te strane, mogao bi postojati prostor za tzv. negativnu motivaciju – da su manjinske zajednice u Hrvatskoj, u strahu od posledica decentralizacije, zaštitu tražile kroz vezivanje svog osnovnog identiteta za čitavu državu, za federaciju. Imajući u vidu partizansku tradiciju srpskog stanovništva u Slavoniji, za tako nešto postojale su i istorijske i ideološke osnove. U Bosni i Hercegovini, udeo Jugoslovena u etnički čistim srpskim opštinama nešto je veći nego u etnički čistim muslimanskim, a posebno hrvatskim, ali je i taj udeo zanemarljiv. Jugoslovena ima najviše tamo gde su izmešana sva tri vodeća naroda te republike – u velikim gradovima, delovima Bosanske krajine i u Posavini. Što je više mešovitog urbanog stanovništva, to je bilo i više Jugoslovena. Radilo se, dakle, o svesti o razlikama koje su prevazilažene jer su označene kao nebitne, posebno zato što nije bilo nikakve jezičke barijere – svi ljudi u BiH govorili su, kao i u Hrvatskoj, potpuno istim jezikom.

Uža Srbija bez Beograda, bila je praktično etnički čista i kao takva nije pokazivala entuzijazam prema jugoslovenskom opredeljenju. Na prostoru Sandžaka/Raške nije se ponovilo iskustvo BiH – iako su se zajednice u nekoj meri mešale, stepen etničke i verske podvojenosti bio je velik i ljudi su ostali zatvoreni prema jugoslovenstvu. U užoj Srbiji jedino su Bugari bili skloni takvom opredeljivanju, koje su videli kao najblaži mogući vid asimilacije. Vlasi su se, pak, tada izjašnjavali kao Srbi. Crna Gora koja se i nacionalno konstituisala u socijalističkoj revoluciji, nije imala velik broj Jugoslovena (osim u primorskom pojasu gde su se mnogi izjašnjavali i kao Srbi, Hrvati itd.), jer je i sama bila relativno etnički homogena, a tamo gde je mešanja bilo situacija je više ličila na srpski deo Sandžaka/Raške, a ne na BiH.

Post Views: 2,738