Ko su (bili) Jugosloveni?

slovenac

October 14, 2021

Političke i ekonomske prilike u SFRJ od sredine ’80-ih godina XX veka postepeno su dovodile u pitanje Jugoslaviju kao državu, a samim tim i opredeljenje njenih stanovnika za jugoslovenstvo kao državno zasnovanu nacionalnost. Tome je posebno doprinosila i loša obrazovna struktura društva, kao i ideološka fleksibilnost koja se održala kao konstanta u opštoj populaciji. Projekat razaranja Jugoslavije, koji se morao odraziti i na stavove i sentimente stanovništva, izgrađen je upravo na pervertovanju jugoslovenske ideje od strane režima Slobodana Miloševića. Milošević je aktuelne društvene i političke probleme upregao u svrhu ostvarivanja sopstvene hegemonije nad čitavom Jugoslavijom. Kako bi ojačao svoju startnu poziciju u matičnoj Srbiji udružio se sa nacionalističkom inteligencijom i crkvom i na taj način „pustio duha iz boce“. Nizom isceniranih „događanja naroda“, u suštini „partijskih udara“, smenio je rukovodstva srpskih pokrajina Vojvodine i Kosova, kao i republike Crne Gore. Donošenjem novog Ustava Srbije i zvanično je prekršio federalni Ustav iz 1974. Teško je pomisliti da je posle ovoga mogao očekivati da će ostvariti vlast u većem delu Jugoslavije, ali je izvesno da je to pokušao, srljajući u rat.

Druge republike nisu mirno posmatrale Miloševićeve poteze. Zloupotreba kosovskog pitanja kroz njegovo stavljanje u kontekst „borbe za Jugoslaviju“ izazivala je sve veći otpor. Povezivanje srpskog problema sa čitavom državom zastrašivalo je ostale jugoslovenske narode i navodilo ih na pomisao da se vraćaju vremena srpskog hegemonizma. Iako je Miloševićeva vizija bila ne srpski, već njegov lični hegemonizam, način na koji ju je ostvarivao nosio je dubok pečat upravo srpskog nacionalizma. Srpski nacionalizam, u apsurdnoj simbiozi sa „jugoslovenstvom“, prvo je pobudio slovenački otpor, a zatim rasplamsao hrvatski nacionalizam, postavljajući ih na duboko antijugoslovenske pozicije. Shvativši da ne može da računa na Sloveniju i veći deo Hrvatske, Milošević je u svoj državni projekat želeo da uvuče i BiH, odnosno njen veći deo, kao i većinski srpske sredine u Hrvatskoj. Na toj liniji se kasnije rodila i ideja o podeli Bosne, na štetu muslimanskog naroda. Iako su ideolozi nacionalizma uvek bili predstavnici intelektualne elite i verskih organizacija, nosioci čitavog programa bili su ipak političari, i to bivši i aktuelni članovi SKJ (Milošević, Tuđman, Kučan, Bulatović, kao i skoro svi političari u BiH), koji su svojom delatnošću doprinosili dezavuisanju jugoslovenstva.

Retradicionalizacija u kombinaciji sa stihijskim uvođenjem „demokratije“ u SFRJ pretvorila se u pripremu rata. Uprkos takvoj ratobornoj klimi, Jugosloveni po nacionalnosti nisu nestali na popisu iz 1991. Međutim, njihov broj je znatno smanjen, na oko 710.000, tj. skoro za polovinu u odnosu na 1981. Distribucija Jugoslovena po republikama i pokrajinama obeležena je političkom krizom i ona se umnogome razlikuje od one od deset godina ranije (videti tabelu 8). U Srbiji sa pokrajinama sada je živelo ne 35,4%, već 45,6% Jugoslovena u SFRJ, a u Crnoj Gori 3,7% umesto 2,6%. U Hrvatskoj je taj procenat pao sa 31,4% na 14,9%. Za Makedoniju tačni podaci nisu dati, dok se u Sloveniji dodatno smanjio sa 2,6% na 1,7%. Na Kosovu se zanemarljivo veći broj ljudi izjasnio Jugoslovenima – radi se o svega 0,5%. U BiH je živelo 33,8% od ukupnog broja Jugoslovena u SFRJ, ali ih je bilo za 108.000 manje nego 1981. Kada se posmatraju apsolutni brojevi, oni su smanjeni svuda sem u Vojvodini (gde je došlo do minimalnog povećanja) i na Kosovu (gde se radi o povećanju od 380 ljudi). Ukupan broj stanovnika SFRJ, sa druge strane, blago je porastao.

Nema sumnje da je upravo produbljivanje etničkih podela u Hrvatskoj četiri puta smanjilo broj Jugoslovena u toj republici (sa 405.000 na 106.000). U svim jugoslovenskim republikama, sem u Makedoniji, u tom trenutku su na vlasti nacionalističke stranke, s tim što su one u Srbiji i Crnoj Gori svoj nacionalizam prodavale i kao borbu za Jugoslaviju, imajući pritom punu podršku vojnog vrha koji, usled ideološke otupljenosti, nije uviđao da se bori za interese vlastoljubivih političara koji su iskoristili SKJ i JNA za ostvarenje sopstvenih hegemonističkih zamisli. U takvoj atmosferi, nije čudno što se broj Jugoslovena smanjio i u BiH, kojoj je, kao i Hrvatskoj pretio rat. To smanjenje nije bilo dramatično koliko u Hrvatskoj, ali jeste bilo osetno. Oružani sukobi koji su izbili ubrzo nakon popisa iz 1991. uništili su sve što je ostalo od jugoslovenske ideje i države. JNA se faktički stavila na stranu samo jednog naroda, napadajući druge republike u pokušaju da ih nasilno zadrži u sastavu federacije. Na taj način kompromitovala se i vojska kao simbol bezbednosti svih građana SFRJ i naslednica svetle tradicije rata protiv fašizma.

Post Views: 2,738