Komunistička Jugoslavija isprva je definisana kao zajednica južnoslovenskih naroda u kojoj nijedan od njih neće biti ugrožen niti majorizovan. Federalizacija je bila izraz otpora hegemonizmu iz doba Kraljevine. Partija se odupirala oktroisanom i silom nametanom „integralnom“ jugoslovenstvu, pa nije stimulisala takvo nacionalno opredeljivanje. Jugosloveni po nacionalnosti postali su stavka u popisu 1953, ali je osnovna zamisao države tada bila da omogući muslimanskom stanovništvu u Bosni da se emancipuje iz okvira srpstva ili hrvatstva. Tzv. „neopredeljeni Jugosloveni“ iz 1953. i „Jugosloveni“ iz 1961. uglavnom su bili Muslimani. Do sledećeg popisa, Muslimani su dobili nedvosmislen status naroda u SFRJ, te je u popisu 1971. broj Jugoslovena sveden na minimum. Tome su doprinela i „događanja naroda“ u više delova države, posebno u Hrvatskoj, kao i konfederalizujuće ustavne reforme. Upravo kada je svaki vid državne podrške jugoslovenstvu kao nacionalnom opredeljenju okončan, desio se već pomenuti rast broja stanovnika koji su se upravo izjašnjavali Jugoslovenima. Dok ih je 1971. bilo 273.077 (1,3%), dotle ih je 1981. 1.291.460 (5,8%). Iako ovako vrtoglav porast nije naučno objašnjavan, najčešći odgovori na pitanje ko su ti Jugosloveni bili su – deca iz mešovitih brakova i njihovi roditelji, pripadnici partijskih i vojnih struktura, Srbi van matice prevarom uterani u takav identitet, a ponekad i Muslimani (prevareni na isti način). Neki od ovih stereotipa su manje, a neki više osnovani. Većinom su rezultat laičkih (pr)ocena i paušalnih analiza statističkih podataka. Kako bi se stereotipi proverili treba pogledati kakav prostor za interpretaciju daju podaci o nacionalnoj pripadnosti stanovništva po naseljima iz 1981. godine.
SFRJ je 1981. bila država sa 22.424.687 stanovnika, od čega 1.291.460 Jugoslovena (5,76%). Na prvi mah, jasno je da se radi o nevelikom delu populacije. Međutim, kada se razmotre još neki parametri, može se uočiti da je, u boljim političkim okolnostima, to mogao biti samo početak stabilnog trenda rasta. Politika je na kraju presudila, ali nije na odmet utvrditi i one okolnosti koje su išle na ruku jugoslovenstvu.
Različiti delovi Jugoslavije bili su na različitim nivoima razvoja – i kada je reč o naseljenosti i obrazovanju i kada je reč o privredi i infrastrukturi. Obrazovna slika bila je poražavajuća – 45% stanovništva zemlje imalo je ispod osam razreda osnovne škole. Zahvaljujući ideološkim shvatanjima vladajuće elite, odnos gradskog i seoskog stanovništva postajao je nešto povoljniji. Međutim, i tu se radilo o neravnomernom razvoju (videti tabelu 1). Na selu je živelo 54%, a u gradovima 46% stanovnika SFRJ. Iako je sasvim jasno da su mnoga sela u razvijenijim delovima države imala bolju infrastrukturu od brojnih gradova u nerazvijenijim oblastima, uzećemo ovu statističku podelu kao relevantnu. Bosna i Kosovo bile su jedine administrativne jedinice u kojima je seosko stanovništvo izrazito dominiralo.
Ono što je značajno utvrditi na samom početku jeste činjenica da su Jugosloveni po nacionalnosti iz 1981. godine bili, pre svega, gradsko stanovništvo. Dok je odnos u državi bio 54:46 u korist sela, dotle je odnos unutar jugoslovenske nacionalne zajednice bio 76:24, ali u korist grada. Tri četvrtine Jugoslovena živelo je, dakle, u gradovima. U pojedinim republikama i pokrajinama je taj odnos bio donekle različit, ali je, u svim slučajevima, procenat urbanih Jugoslovena bio najmanje 70% (videti tabelu 2).
Nekoliko faktora može objasniti zbog čega su Jugosloveni stanovnici gradova. Iako nam nisu bile dostupne kombinovane tabele parametara (nacionalnost + obrazovanje, nacionalnost + delatnost), može se pretpostaviti da je gradsko stanovništvo bilo obrazovanije (ne nužno i visoko obrazovano), da se više vezalo za socijalistički društveni poredak i vladajuću ideologiju, da je lakše usvajalo tekovine modernog života i da je polagalo nade u državu koja mu je omogućila boravak i rad u većoj i bogatijoj sredini. Gradovi su bili središta partije, vojske, obrazovanja, društvenog života, privrede. U ideologiji partije oni su bili lice napretka čitave države. Neprekidno su narastali, a njihovo sve mešovitije stanovništvo se vremenom emancipovalo od tradicionalnih vrednosti i običaja (što se, da naglasimo, ne odnosi na moral). Umesto pripadnika svoje mikrozajednice ili etnički definisanog naroda – oni su polako postajali građani. Ta transformacija se vezivala za Jugoslaviju kao državu i stoga se deo tih građana osećao Jugoslovenima. Nije se dakle radilo o političkom stavu ili svesti, već o spontano nastalom primarnom identitetu. Ti ljudi su se sećali svojih etničkih korena, ali oni su postali sekundarna, manje relevantna kategorija. Upravo takvom detradicionalizacijom gradile su se osnove za državno nacionalno osećanje.